Radicale christenen. Op de bres voor een wereld vol gerechtigheid. Die zijn in deze tijd van wisselende tonelen broodnodig, volgens prof. dr. Roel Kuiper. ‘We kunnen op God vertrouwen. Hij draagt ons dag aan dag. Voor ons was het goed om uit onze eigen “comfortzone” te komen. Er komt een nieuwe wereld aan en daar mogen we nu al in gaan staan.’

In winters Amsterdam-Noord wordt gewerkt. Wegversperringen en omleidingen ontsieren het stadsdeel. Bouwvakkers werken zich warm. Hun noeste arbeid werpt vruchten af. Bouwterreinen transformeren in moderne woonwijken. Nieuwendam-Noord is er één van. Roel Kuiper woont er sinds vijf maanden met zijn vrouw Tjitske en nog thuiswonende dochter Christi. Hij verruilde het Veluwse Barneveld voor de hoofdstad. Bewust. ‘Wij voelden ons steeds minder op ons gemak met zo veel christenen op een kluitje. We hebben de opdracht om een zoutend zout te zijn. Om Christus’ licht te verspreiden in de wereld. Een leven met Hem vraagt keuzes. Ook heel concreet.’

Laat los

We spreken over de crisis. Tijden veranderen. Roel bladert naar het laatste Bijbelboek. ‘Het verschil tussen de wereld en de kerk wordt groter. Dat lees ik in Openbaring. Wat vuil is, wordt vuiler. Het kan voor christenen dus twee kanten op: óf je laat je opzuigen door de wereld, óf je laat je volstromen met de dingen van Gods Koninkrijk. Wat doe je?’ Een radicale vraag, volgens Roel. ‘Realiseer je aan welke kant je staat. Hoe richt je je leven in, wat houd je bezig? Er is veel wat ons kan wegleiden van ons doel: comfort, vakanties, ons huis. Als je gebonden bent aan materialisme zit je fout. “Laat los”, zegt Jezus in Lukas. De rijke jongeling was verknocht aan zijn aardse bezit. Jezus legde er Zijn vinger bij. Hij roept op om je los te maken van deze wereld.’

Kanteling

De opdracht van Jezus is anno 2012 dezelfde. Panelen schuiven, tonelen wisselen. De crisis zal de komende jaren nog veel dieper ingrijpen en veel nieuwe sociale nood brengen. Roel knikt. ‘De wereld verandert. We staan voor een kanteling van een tijdperk, misschien een keerpunt in de geschiedenis zoals de jaren dertig waren. Maatschappelijk gezien nemen we afscheid van een wereld waarin mensen lokaal gebonden waren door hun arbeid. Door de ontwikkeling van techniek en communicatie zijn onze keuzemogelijkheden oneindig uitgebreid. We zijn mobieler en individualistischer dan ooit. Maar met al die eigen keuzes gaat er ook veel mis. Er is veel eenzaamheid en verlorenheid. Christenen mogen uitdelen van Gods liefde voor de wereld. Zij leven vanuit de hoop op een andere, nieuwe wereld; die van Jezus Christus.’

Verstrikt in illusie

Roel volgt de wereldwijde veranderingen en verschuivingen aandachtig. ‘Al te vaak hebben mensen gedacht dat die nieuwe wereld hun eigen project was en voeren zij op hun eigen kompas. De Verlichting wilde ooit ook een nieuwe orde scheppen, waarin de mens heer en meester was, maar die pretentie breekt in onze tijd radicaal af. Wetenschap en techniek hebben ons veel gebracht, maar niet een nieuwe wereldorde waarin honger en oorlog uitgebannen zijn. Sterker nog, de wereld lijkt steeds verder uit het lood geslagen. Na de val van de Berlijnse muur werd er opnieuw een nieuwe wereld beloofd, met een bloeiende markteconomie. En weer moest men ervan terugkomen. Het bleek een mission impossible. De nieuwe wereldorde kan ten diepste niet door mensen voortgebracht worden. Dat is zowel ontluisterend als hoopvol.’

Harde les

Anno 2012 herleven oude patronen. De aanpak van de Europese crisis illustreert volgens Roel opnieuw de onmacht van mensen die alles op welvaart hebben gezet. ‘Jarenlang is gezegd: “Europa moet een eenheid vormen. We moeten een machtsblok vormen, vergelijkbaar met China, de VS en Rusland.” Deze machtsambities heb ik in de Eerste Kamer steeds bestreden. Men wil daar tot voor kort niet naar luisteren. De invoering van de euro, ruim tien jaar geleden, zou de welvaart aanjagen. Dat is de taal van de macht. Europa is gebouwd op een humanistisch fundament, op de pijlers van machtsbegeerte en welvaartsbelangen. We zullen echter een andere taal moeten vinden. En onze geestelijke erfenis herontdekken.’

Europa leert nu een harde les. Uit de crisis komen democratisch verzwakte Europese staten tevoorschijn. ‘Europa kan maar moeilijk tot concrete oplossingen komen. Europa is te groot en te traag. Te verdeeld en te verscheiden om samen richting te bepalen. Oplossingen komen vaak van buitenaf, leert de geschiedenis. De redding moet van elders komen’, stelt Roel. ‘Denk aan het recente conflict in het voormalige Joegoslavië.’De historicus signaleert een enorm democratisch probleem in Europa. ‘Machtige financiële markten dwingen Europese landen op de knieën. Er wordt nu gepoogd orde op zaken te stellen in diverse landen. Maar regeringsleiders achter gesloten deuren maken de dienst uit. Parlementen staan op afstand. Noem het de democratie van de technocraten. Het gat in de democratie wordt hierdoor alleen maar groter.’

Gele ras

De internationale Europese positie is verzwakt. Azië komt op. Een natuurlijk gevolg van de schuivende machtsverhoudingen, concludeerde professor Paul Kennedy van Yale-University in een recent onderzoek. Het zwaartepunt zal in het oosten komen te liggen, waarschuwt hij. Roel is hier nuchter over. ‘Zo’n verplaatsing van macht heeft zich in het verleden vaker voorgedaan. Neem China. Dat is altijd een wereldmacht geweest. Juist diegenen die welvaart voor Europa willen waarborgen, reageren vanuit angst. Zij vrezen dat een machtig China die welvaart zal beperken.’

Roel pleit voor zuiverheid in de beoordeling van de machtsverschuiving. ‘Als de invloed vanuit China betekent dat ze onze democratie en vrijheid bedreigt, is dat een reëel gevaar. Maar dat staat te bezien.’ Daarom weigert de historicus zich te laten regeren door ongefundeerde huiver. ‘Er zijn christenen die erg bang zijn voor overheersing van de Aziatische volken. Dan zijn de heidenvolken aan zet, volgens hen. Abraham Kuyper typeerde de oosterse volken een eeuw geleden als “het gele ras”. Hij benoemde ze als een gevaar voor het christelijke westen. Nu, honderd jaar later, ben ik het niet met hem eens. Daarvoor zie ik teveel positieve ontwikkelingen in onder andere China en India.’

Roel ontleent zijn optimisme aan de verbreiding van het christendom in Azië. ‘In Europa hebben we moeite om kerkgangers vast te houden. In Aziatische landen stromen de kerken vol. China maakt een geweldige ontwikkeling door. Het land ontdoet zich geleidelijk aan van het communisme en staat steeds meer vrijheden toe. Het christendom breidt sterk uit. Minimaal één op de tien Chinezen is christen en dat percentage groeit. Dat is een zegen voor dat continent. En dat zal zijn vruchten afwerpen, zowel in moreel als in geestelijk opzicht. En, wie weet, laat God deze volken nog wel de dragers worden van het christendom.’

Geestelijke dimensie

De Aziatische volken als voorbeeld voor het westen; Roel acht het mogelijk. Put er hoop uit. Voor Europa. Voor Nederland. ‘Er is een geestelijke dimensie in de internationale politiek die er echt toe doet. Vijftien jaar geleden zei Jacques Delors dat Europa niet louter een economisch project kon zijn. Hij heeft gelijk gekregen. In Openbaringen zien we kooplieden die treuren om de val van Babylon. Niet om de stad zelf, maar omdat ze niet meer kunnen kopen en verkopen. Wie horen we nu treuren om het Europese project vanwege haar geestelijke betekenis?’

Volgens Roel is de houding van de Europese leiders hierin cruciaal. ‘Jesaja laat in alle scherpte zien dat leiders verantwoordelijk worden gehouden voor wat er met hun volk gebeurt. Als leiders druk zijn met zichzelf, hun bezit, hun welvaart zijn we als dat volk dat in duisternis wandelt. Als ze zich bezig houden met gerechtigheid wil God dat zegenen.’ Nederland staat nieuwe sociale en politieke spanningen te wachten, volgens Roel. Hij huivert bij de actuele politieke ontwikkelingen. Betreurt het zeer dat premier Rutte een verruimd abortus- en euthanasiebeleid voorstaat. Het maatschappelijk klimaat kan guur worden. ‘Ik hoop dat de crisis ons wakker schudt. Dat we het niet alleen hebben over geld, maar ook over onze geestelijke behoeften.’ Even is hij stil. Dan zegt hij: ‘Wat zou het geweldig zijn als Mark Rutte – die protestants christelijk is – daarover rept. Als Maxime Verhagen niet alleen spreekt over het belang van het bedrijfsleven, maar zou uitdragen wat Nederland in geestelijk opzicht nodig heeft.’

Tekenen van het Koninkrijk

Volgens Roel zal de waardering voor christenen die maatschappelijk actief zijn toenemen. ‘Het valt me op hoeveel mensen een band bewaren met het christendom. Veel ouders sturen hun kinderen bewust naar een christelijke school, omdat ze het belangrijk vinden dat ze Bijbelverhalen horen. We zijn in Nederland gezegend in de aantallen van Bijbelgetrouwe christenen. De kranten geven cijfers en negatieve staten weer. Ze doen net alsof het christendom hier niets meer voorstelt. Maar het christendom is geen binnenshuisgodsdienst. Dat moeten we er ook zelf niet van maken. Laten we doen wat onze kracht naar buiten versterkt. Het gaat erom dat de wereld mag delen in de vreugde van het geloof. Hoe zullen mensen anders ooit merken dat Christus’ nieuwe wereld in aantocht is? Geen christendom in de comfortzone, maar van de stad en de straat.’

In Amsterdam zijn de velden wit om te oogsten, weet Roel. ‘Er is veel sociale nood in de stad. Er wonen groepen mensen met weinig kansen, die puur bezig zijn met overleven. In onze eerste maanden hier zijn we al benaderd om buurtcoördinator te zijn. Een Marokkaanse vrouw vroeg of wij haar wilden leren lezen en schrijven. Ik zie dat veel christenen hier zich daadwerkelijk inzetten voor hun naaste. Dat zijn mooie tekenen van het Koninkrijk.’

Voor kerkelijke gemeenschappen ziet Roel een belangrijke taak weggelegd. ‘Als christenen blijven we staande in dit kantelende tijdperk door in liefde met elkaar te leven. Van mij zul je niet horen dat het allemaal crisis in de kerk is. Als wij in gemeenschappen leven waar liefde woont, zitten we op de juiste plek. Zoals Augustinus het vroeger voorleefde. Zijn kloosterorde werd gekenmerkt door de regel: Leef in liefde met elkaar.’ Met zijn gezin sloot Roel zich na hun verhuizing aan bij de christelijke gemeente ‘Hoop voor Noord’, een kerkplantingsproject in Amsterdam-Noord. Een gemeente waarin allerlei pluimage samenkomt. Juist dat treft Roel. ‘Iedereen is verschillend, maar dat staat niet in de weg om elkaar lief te hebben en een gemeenschap te vormen. Waar liefde is, blijven mensen bij elkaar. Worden ze sterker. En kunnen ze zelf liefde geven. Zo heeft God het bedoeld, om als leden van eenzelfde lichaam opgebouwd te worden. Individueel verkommer je. Heiligen horen in een gemeenschap.’

Nieuwe wereld

Een nieuwe wereld impliceert nieuwe kansen, stelt Roel. Niet in de laatste plaats voor de verkondiging van het Evangelie. Tegelijk merkt hij hierbij op: ‘Laten we het bij het uitdragen van het Evangelie niet bij woorden laten, maar zelf ook iets doen. Het is niet moeilijk mensen te bereiken. Maar vaak zitten we te veel vast aan onszelf. Onze posities, ons eergevoel. De zorg voor onze bezittingen.’ De huidige tijd heeft boodschappers nodig, zegt Roel. ‘Een strijdbaar en belijdend christendom is altijd met meest gezegende christendom geweest. Laten we actief op de bres gaan voor een wereld waarin gerechtigheid woont.’Naar die wereld ziet Roel uit. ‘Isaäc da Costa schoof elke morgen de gordijnen open vanuit de verwachting dat Jezus terugkomt. Zoals Petrus zegt: “Wij verwachten, naar Zijn belofte, nieuwe hemelen en een nieuwe aarde, waarin gerechtigheid woont.” Dat is het grote verlangen van de kinderen van God. Dat is ook mijn verlangen.’

Biografie
Prof. dr. Roel Kuiper (1962) is historicus, filosoof en politicus. Hij is lid van de ChristenUnie en maakt voor deze partij sinds juni 2007 deel uit van de Eerste Kamer. Momenteel is hij bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zie ook www.roelkuiper.nl.

Dit artikel verscheen eerder in De Oogst (editie januari 2012), het maandblad van Tot Heil des Volks.

Foto: Samuël Otte