We leven in een tijdperk van vervreemding, stelt psychologe Dina Mazzolari. Mensen willen hun pijn en eenzaamheid niet onder ogen zien en zoeken verdoving in bijvoorbeeld werk, relaties, eten, sport, internet en entertainment. ‘Mensen raken sociaal gehandicapt. Uiteindelijk worden ze een vreemde voor zichzelf.’

Bij wie hoor ik? Wie kent mij? Is er iemand voor wie ik echt belangrijk ben? Volgens Dina Mazzolari zijn het vragen waar westerlingen massaal mee worstelen. ‘Die pijn van eenzaamheid voelt soms bijna erger dan fysieke pijn. Veel mensen kunnen het letterlijk uitschreeuwen van eenzaamheid.’ De diepste grond van die pijn zit volgens de psychologe in het niet-verbonden zijn. ‘We zijn geschapen om te kennen en gekend te worden. Begrepen worden is een van de fundamentele behoeften van de mens. Veel mensen voelen zich niet begrepen door de mensen om zich heen, bijvoorbeeld in hun kerk of in hun huwelijk.’

Eenzaamheid is het eerste dat God als negatief benoemt in Zijn schepping, stelt Dina. Ze wijst op Genesis 1:18: ‘Het is niet goed dat de mens alleen is.’ Een vers dat volgens Dina onterecht vaak alleen geïnterpreteerd wordt in het kader van het huwelijk tussen man en vrouw. ‘De betekenis gaat veel dieper. Het verlangen naar intermenselijke relaties, naar echte vriendschappen, is met ons mens-zijn verweven. Het is door God Zélf in ons geplaatst.’

Vrij en onbevangen

Volgens Dina begon de vervreemding tussen mensen na de zondeval. Adam en Eva werden zich bewust van hun naaktheid. Ze schaamden zich en verborgen zich achter vijgenbladen. Zo waren zij niet langer vrij en onbevangen tegenover elkaar. ‘Die vervreemding werkt door tot op vandaag. We schamen ons voor onze pijn, onze kwetsbaarheid. Op internet nemen mensen vaak een alternatieve identiteit aan. Ze bepalen zelf het imago dat ze willen neerzetten, met alleen verhalen over leuke gebeurtenissen en foto’s waar je zelf goed op staat. Dat versterkt het gevoel van eenzaamheid alleen maar. Want wie weet nu wie je echt bent?’

Sowieso dragen internet en televisie volgens de psychologe niet echt bij aan een gevoel van verbondenheid. ‘Het schijnt dat de gemiddelde Nederlander drie uur per dag televisie kijkt. Daardoor verlies je niet alleen het contact met anderen, maar uiteindelijk word je ook een vreemde voor jezelf. Je raakt als het ware sociaal gehandicapt.’ Die vluchtneiging ziet ze ook bij veel van haar cliënten. ‘Ik herinner me een hardwerkende, getrouwde vrouw die een aantal miskramen kreeg. Zodra ze uit haar werk kwam, ging de televisie aan of dook ze achter de computer om in te loggen op haar Facebook-account. Ze praatte niet met haar man over wat er in haar omging, maar ontvluchtte haar pijn en werd depressief. Haar huwelijk liep bijna uit op een scheiding. Deze vrouw moest leren haar moeilijke gevoelens onder ogen te zien, ze accepteren en delen met haar man.’

Snoep en soaps

Volgens Dina raken we hier een fundamenteel probleem in onze samenleving. ‘Gevoelens van pijn, angst en eenzaamheid mogen er niet zijn. We zoeken massaal verdoving in snoep of soaps.’ Voor die verdoving betalen we volgens de psychologe een hoge prijs, want moeilijke gevoelens, zoals verdriet en eenzaamheid, geven ‘reliëf’ aan het leven. ‘Als je jezelf niet toestaat om verdrietig te zijn en steeds weer verdoving zoekt, mis je ook de vreugde en verrassingen in het leven. Je leven wordt vlak en kleurloos.’

‘Die angst voor pijn en eenzaamheid legt bovendien een onmenselijk hoge druk op relaties. Mensen zeggen: “Ik ben ongelukkig en jij moet mij gelukkig maken!” Daardoor haakt die ander juist af, omdat hij zich niet meer vrij voelt. Mensen worden zo steeds dieper in de put van de eenzaamheid gezogen.’

Droomwereld

Dina weet waar ze over praat. Ruim twintig jaar geleden trouwde ze met een Nederlander. Voor dit huwelijk had ze haar - ogenschijnlijk - succesvolle leven in Zwitserland opgegeven. Achteraf bleek geen huwelijksleven mogelijk te zijn vanwege de homoseksuele gevoelens van haar man. Een echtscheiding volgde. ‘Na de scheiding begon een moeilijke periode: ik had geen huis, geen baan, geen familie in Nederland. Ik trok tijdelijk in bij een bevriend echtpaar dat ik kende uit de kerk. Door Marieke, de vrouw van het bevriende echtpaar, begon ik te leren eerlijk over mezelf te praten. Na mijn scheiding kon ik mijn droomwereld niet meer in stand houden. Er was niets meer te verbergen en ik moest wel eerlijk praten over de pijn die ik voelde.’

Die jaren leerde Dina veel over zichzelf, mede door haar studie psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Ik ontdekte dat ik mijzelf jarenlang had weggecijferd. Toen ik jong was, leed mijn moeder meerdere malen aan een depressie. Als oudste dochter in huis was ik gewend om altijd te helpen en op allerlei behoeften in te spelen. Ook in relaties die ik later aanging wilde ik vooral nuttig zijn, mensen helpen. Maar mijn eigen gevoelens stopte ik weg. Eigenlijk leefde ik niet.’ ‘In de kerk hebben mensen mij bemoedigd om te praten over mijn pijn en verdriet. De kerk was voor mij een soort gezin in het groot. Ik voelde: hier houden mensen elkaar vast, ook als ze door een moeilijke periode gaan. Mensen vroegen steeds hoe het met me ging en baden met me.’

Vooral dat gebed heeft Dina geholpen. ‘Bidden is iets heel intiems. Door gebed raak je verbonden met elkaar, maar ook met God. Het is een verbondenheid die veel dieper gaat dan menselijkerwijs mogelijk is. Dat zie ik ook bij echtparen die ik ontmoet in mijn psychologenpraktijk. Als ze samen bidden, voel je dat. Gebed werkt heel diep door, het zuivert. Als je ruzie hebt, ben je bijvoorbeeld niet in staat om samen te bidden. Je wordt min of meer gedwongen om het eerst samen in orde te maken.’

Alles opgelost?

Dina beseft dat die praktijk in veel kerken en gemeenten anders is. Lang niet altijd bidden christenen voor elkaar en evenmin zijn ze werkelijk betrokken op elkaars lief en leed. ‘In sommige kerken is het zelfs not done om te zeggen dat het niet goed met je gaat. Met Jezus moeten alle problemen zijn opgelost. Je moet altijd blij zijn. Maar ik ben ervan overtuigd dat God niet wil dat we onze pijn en verdriet wegstoppen. Kijk alleen maar naar de Psalmen, een derde van de Psalmen zijn klaagliederen! Psalm 148 roept ons op om God “in waarheid aan te roepen”. In dat opzicht kunnen we leren van de joden. Zij uiten hun emoties vaak heel eerlijk. Soms ook op fysieke wijze, bijvoorbeeld door op de grond te vallen en op hun borst te slaan. Bovendien lees je in de Bijbel ook dat God intens woedend, verdrietig of jaloers kan zijn. Onze emoties kunnen ons iets leren over het karakter van God.’

Geven is ontvangen

Wat adviseert Dina aan mensen die zich eenzaam voelen? ‘Wees eerlijk naar jezelf, erken het verlangen naar contact en durf die pijn te voelen van het gemis. Sommigen dreigen door te schieten in zelfmedelijden. Voor hen is het heel goed om te kijken waar je anderen kunt helpen, bijvoorbeeld door oude mensen te bezoeken die eenzaam zijn. Door te geven, ontvang je. Voor anderen is juist de valkuil dat ze te veel geven en altijd sterk willen zijn. Als ik mezelf vroeger eenzaam voelde, was ik geneigd te denken: nu kan ik niemand bellen, eerst moet ik me beter voelen. Maar waarom zou je iemand niet gewoon opbellen en eerlijk vertellen dat je je eenzaam voelt?’

‘Tegelijk moeten we beseffen dat er geen mens is die ooit mijn verlangen naar een intieme, betekenisvolle relatie volledig kan stillen. Mijn verlangen is eigenlijk een wegwijzer naar God. In Hem is de volmaakte gemeenschap. Het vraagt moed om niet te vluchten en van anderen te verwachten dat ze jouw eenzaamheid wegnemen. Jezus zocht steeds weer de eenzaamheid met Zijn Vader. Zo raakte Hij innerlijk versterkt. Gebed maakt je vrij en minder afhankelijk, waardoor je beter in staat bent om gezonde relaties aan te gaan. De gemeenschap met God brengt je ook dichter bij je naaste.’

Dina Mazzolari (1958) studeerde psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Momenteel werkt ze in een groepspraktijk in Almere. Haar aandachtsgebieden zijn relatie- en gezinstherapie, (seksuele) identiteitsproblematiek en hechtingsproblemen. Eerder werkte ze als hulpverlener bij Different, een werkstichting van Tot Heil des Volks die hulp verleent op het gebied van seksuele identiteit; zie ook www.different.nl.