Eten, in media en reclames wordt het enorm opgehemeld en tegelijk gooien we het massaal in de prullenbak. Volgens Eelco Fortuijn, directeur van consumentenorganisatie Goedewaar.nl, zit achter beide extremen hetzelfde probleem: ‘Voedsel is een anoniem product geworden. We zijn totaal het zicht verloren op wat eten werkelijk waard is.’

Honger is een van de ergste dingen die een mens kan overkomen. Dat besef zit er bij Eelco Fortuijn diep in. Niet dat hij zelf ooit honger heeft geleden, maar hij kent de verhalen uit de eerste hand. Tijdens zijn studie bedrijfskunde woonde hij enkele maanden bij zijn opa in huis. Die vertelde hem hoe hij als groenteboer in oorlogstijd verschrikkelijke ervaringen had opgedaan met hongerende mensen. ‘Zijn beste vrienden bedreigden hem om meer voedsel te krijgen. Hij herkende hen totaal niet meer terug als vrienden. Honger kan van mensen beesten maken.’

Voor zijn studie liep Eelco stage bij de directeur van een vluchtelingenkamp in Ethiopië. ‘Die man had onder het communistische regime vastgezeten in een overvolle gevangenis. Regelmatig werden gevangenen op een rij gezet en werden er willekeurig een paar neergeschoten. In de gevangenissen werd ook honger geleden. Tot mijn verbazing vertelde hij mij dat hij de honger het ergst vond, veel erger dan de angst om gefusilleerd te worden. Hier in het Westen hebben we er geen idee van wat honger met mensen doet.’

Alles is geestelijk

Eelco Fortuijn was jarenlang directeur van stichting Fairfood, een stichting die onder andere kinderarbeid en uitbuiting in de voedselindustrie wil tegengaan. Tegenwoordig is hij directeur van Goedewaar.nl, een consumentenorganisatie die voorlichting geeft over de herkomst van producten. Zijn ideaal: eerlijke handel bevorderen, mensen in staat stellen om op een waardige manier inkomen te genereren. Een ideaal dat volgens hem alles met het Evangelie te maken heeft.

‘De Bijbel beschrijft hoe het volk Israël uit de slavernij in Egypte werd bevrijd en hoe Jezus ons door Zijn kruisdood van onze zonde bevrijdde. Die bevrijding heeft een geestelijke dimensie, maar ook een maatschappelijke en economische. Christus haalt in Lucas 4 de profeet Jesaja aan. “Hij heeft mij gezonden om aan gevangenen hun vrijlating bekend te maken, aan blinden het herstel van hun zicht, om onderdrukten hun vrijheid te geven.” Deze tekst is volop actueel, denk bijvoorbeeld aan de vrouwen die hier in Amsterdam gedwongen in de prostitutie zitten.’

Moet je bij zo’n benadering niet oppassen voor horizontalisme, dus een eenzijdige gerichtheid op het aardse ten koste van het geestelijke? ‘Alles is geestelijk. Veel prostituees zijn in hun jeugd seksueel misbruikt. Dat gaat om een fysieke daad, maar je kunt moeilijk stellen dat zoiets geen geestelijke gevolgen heeft. Net als de gevangenschap waar ze nu in verkeren. De Bijbel maakt ook niet zo’n strak onderscheid tussen geestelijk en lichamelijk. De bevrijding van Christus gaat over de hele schepping. Jezus zegt: “Wat je ooit aan de minste van Mijn broeders hebt gedaan, dat heb je aan Mij gedaan.”

Gedwongen arbeid

Ook in de voedselproductie is er veel gedwongen arbeid, stelt Eelco Fortuijn. ‘Vooral bij de productie van tropische producten zijn de arbeidsomstandigheden vaak erbarmelijk. Denk aan koffie, thee, cacao, tropisch fruit, maar ook oliën als soja, palm of zonnebloemolie. Voor cacaoplantages in Ivoorkust worden kinderen in buurlanden geronseld en als ze eenmaal aan het werk zijn, wordt het hen onmogelijk gemaakt om terug naar huis te gaan. Pure slavernij dus. Ze werken daar onbetaald of zwaar onderbetaald.’

‘Ons land kent goede arbeiderswetgeving, maar een groot deel van de producten die we hier verhandelen komt uit landen die elkaar beconcurreren op het uitbuiten van arbeiders en het uitputten van de natuur. Wie daarin het verst durft te gaan, heeft de laagste prijs en zit dus in de beste handelspositie. Veel boeren willen eigenlijk wel anders, maar als één boer ervoor kiest om zijn arbeiders uit te buiten of illegaal landbouwgif te gebruiken, dan moeten de anderen wel meegaan. Anders zijn hun producten te duur en verspelen ze hun concurrentiepositie.’

‘Bedrijven gaan heel ver om de prijs van hun product laag te houden. Bij Foxconn, de fabriek die onder andere de i-Phone voor Apple maakt, plegen werknemers regelmatig zelfmoord vanwege de hoge werkdruk en de erbarmelijke beloning. In veel gevangenissen ben je er beter aan toe dan in die fabriek. Werknemers moeten zelfs een verklaring tekenen dat hun familie geen uitkering krijgt als ze zelfmoord plegen.’

Boosdoener?

‘Het is trouwens sowieso niet mogelijk om aan een computer te komen die niet met oneerlijke arbeid tot stand is gekomen’, vervolgt Eelco – met een computer voor zijn neus. ‘Ja, ik heb ook gewoon een computer. Het lukt niet om alleen maar “schone” producten te gebruiken. Of ik me daar wel eens schuldig over voel? Soms wel, maar dat heeft weinig zin. Dan kun je je de hele dag wel schuldig voelen. Ik probeer kansen te pakken waar ik kan. Ik koop bijvoorbeeld vlees bij de scharrelslager en eerlijke koffie en kleding. Als consument kun je natuurlijk niet het hele systeem veranderen, maar door de keuzes die je maakt kun je wel een signaal afgeven.’

Wat als je geen geld hebt om je winkelkarretje vol te laden met biologische en slaafvrije producten? ‘Dan vind ik het volkomen logisch dat je je inkopen doet bij de Aldi of de Lidl. Trouwens, als je de keuze hebt: de Lidl is wel een stuk duurzamer dan de Aldi. En er zijn ook meer manieren om signalen af te geven. Je kunt bijvoorbeeld bij de klantenservice informeren naar de herkomst en eerlijkheid van producten. Winkeleigenaren zijn heel gevoelig voor vragen en reacties van consumenten.’

‘In het hele verhaal kun je niet één schuldige partij aanwijzen. Het is niet zo dat alleen de consumenten, overheden of bedrijven de grote boosdoeners zijn. We zijn allemaal consumenten. En wij hebben de overheid gekozen, dus vormen in zekere zin ook zélf de overheid. En via onze pensioenfondsen zijn we ook aandeelhouder van bedrijven die mede dankzij uitbuiting van hun arbeiders groot zijn geworden.’

‘Er bestaan al lang duidelijke internationale afspraken over bijvoorbeeld arbeidsomstandigheden. Maar die afspraken zouden ook eens gehandhaafd moeten worden. Alleen dan kun je eerlijke handel drijven. Daarnaast worden veel verstopte kosten niet doorberekend in de prijs van een product. Als je producten de hele wereld over sleept, is dat een fikse aanslag op het milieu. Als je die prijs in de productprijs zou doorberekenen, is het opeens niet zo aantrekkelijk meer om eten de hele aardbol over te slepen. Dan zou regiolandbouw veel aantrekkelijker worden. Regiolandbouw is overigens ook minder risicovol dan het huidige gesleep met voedsel. We worden namelijk steeds afhankelijker van lange en kwetsbare voedsellijnen. Zo speel je hoog spel. Je moet maar hopen dat het goed afloopt.’

Blinde vlek

‘In de Bijbel staan hele mooie principes, waar we vandaag ver van verwijderd zijn. Zoals het gebod om de randen van de akkers niet binnen te halen, zodat de armen daarvan kunnen eten. Boeren moesten een tiende van de opbrengst en eerstelingen van de oogst aan de Levieten afstaan. De Levieten functioneerden als een soort voedselbank die in nood van mensen voorzagen.’

‘Economie is een blinde vlek voor veel christenen. Je hoort in kerken heel weinig over handelsverdragen, kartelvorming of, iets wat dichterbij komt, belastingontduiking. Alsof de Bijbel daar niets over te zeggen heeft. Volgens mij hebben deze dingen alles te maken met bekering en levensheiliging. We praten graag over de Bijbel en geestelijke dingen, maar als het gaat om onze portemonnee liggen de zaken opeens heel anders. Belastingontduiking is gewoon ordinair jatten van de armen.’

‘Maar je ziet onder christenen ook hele mooie en indrukwekkende dingen gebeuren. Steeds meer kerken zijn bijvoorbeeld betrokken bij de voedselbank.’ (De voedselbank verstrekt voedsel aan mensen die niet of nauwelijks kunnen rondkomen, red.)

Vervreemding

‘In allerlei media en reclames wordt voedsel enorm opgehemeld en uitvergroot. Als een bedrijf van een reep chocolade, van een hamburger of van een drankje een hype weet te maken, wil iedereen het hebben. Tegelijk gooien we massaal voedsel weg. Achter die twee extremen zit hetzelfde probleem: we zien niet meer wat de werkelijke waarde van voedsel is. Doordat er voortdurend zoveel informatie op ons wordt afgevuurd, hebben we ook amper tijd meer om daarover na te denken. Zo raak je al snel vatbaar voor imagoprikkels en verkooptrucjes: “Koop mij en word gelukkig!” Dit is een vorm van totale vervreemding.’

‘Voedsel is een anoniem product geworden. We hebben geen idee meer wie de boer is die ons eten heeft verbouwd en van de uitbuiting die plaatsvindt in de voedselindustrie. Dat gebeurt echt niet alleen ver weg. Tot een paar jaar geleden werden in Limburg asperges gestoken door illegalen die zwaar werden onderbetaald. En in de lente en de herfst komt veel van ons fruit uit Zuid-Spanje. De fruitteelt daar wordt helemaal gerund door illegalen die werken onder slechte arbeidsomstandigheden. Zo ver weg is dat niet. In de vakantie vieren we er graag onze vakanties. We moeten weer gaan beseffen dat eten niet zomaar in de schappen van de supermarkt ligt, maar dat er mensen bij betrokken zijn.’