Binnen de groep van ongelovigen is er de laatste jaren het een en ander veranderd. Bij een aantal van hen heeft een ontwikkeling plaatsgevonden van ongelovig naar anti-gelovig naar actief anti-gelovig. De mensen uit de laatste groep worden ook wel ‘belijdende atheïsten’ genoemd. Ze laten het meeste van zich horen. Maar ze wekken ten onrechte de indruk dat ze alle ongelovigen vertegenwoordigen. Dat vermoeden althans twee sociologen van de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Zij vinden dat er nodig onderzoek moet komen naar de opkomst en ontwikkeling van het fundamentalistische atheïsme in Nederland. Volgens de onderzoekers heb je ongelovigen in soorten. ‘Het lijkt ons aannemelijk dat de meesten van hen zichzelf eerder zullen beschouwen als “niet religieus” of “ongelovig” en dat zij de vraag naar het wel of niet bestaan van God wellicht niet eens de moeite van het overdenken waard vinden.’

Rien van den Berg van het Nederlands Dagblad interviewde de twee Rotterdamse wetenschappers. Zijn verhaal ‘Atheisten, wat zijn dat?’, is te lezen in de krant van zaterdag 5 februari. De twee onderzoekers, Egbert Ribberink (te gelovig om atheïst te zijn) en Dick Houtman (te ongelovig om atheïst te zijn) stellen dat godsdienstsociologen ten onrechte denken dat de afname van de religie leidt tot een toename van atheïsme.

Een stille dood?

Het werkt volgens hen anders. ‘Daar waar de invloed van de religie toeneemt, zal met het atheïsme hetzelfde gebeuren, eenvoudig omdat het daarop een reactie vormt.’ Het fanatiek atheïsme lijkt dus eerder een reactie op vitaal geloof. Sinds de jaren zestig dacht men dat het einde van religie slechts een kwestie van tijd was. Daarom maakte men er zich niet zo druk over. Maar nu wordt er plotseling weer over ‘de terugkeer van God’ gesproken. Volgens Ribbrink en Houtman is ‘de tijd van de seculiere vanzelfsprekendheid voorbij. De afgelopen jaren kon je rustig ongelovig zijn, in de zekerheid dat de religie vanzelf zou verdwijnen. Dat hadden de sociologen bedacht: de secularisatiethese schreef voor dat de religie een stille dood zou sterven’.

Heftige reacties

Nu religie eerder toe- dan afneemt, roept dat bij een aantal seculieren heftige reacties op. Ook een toch altijd redelijk bedaarde club als het Humanistisch Verbond doet daar aan mee. Hun reclamespotjes lijken vriendelijk, maar zijn het niet. Als je nalaat de club te steunen, ‘worden we aan de goden overgeleverd’. Onlangs las ik een uitspraak van Arnon Grunberg: ‘Hij is zo atheïstisch dat je voortdurend het gevoel hebt dat God hem op de hielen zit.'