Enkele uren na de vreselijke aanslagen in Noorwegen kwam de Noorse overheid met het bericht dat de daders geen moslimterroristen waren, zoals velen aanvankelijk dachten, maar dat het uitgevoerd was door een 'fundamentalistische christen'.

Gelukkig is die term daarna niet veel meer gebruikt als omschrijving van Anders Breivik, want die benaming is simpelweg niet waar. Met zo'n onwaarheid stigmatiseerde de Noorse premier een onschuldige groep mensen. Gebruikte hij het woord fundamentalist uit onwetendheid, of uit vooroordeel? Het woord heeft een heel negatieve klank, met name door het 'moslim-fundamentalisme' dat min of meer synoniem geworden is voor terrorisme. Is daarom elk fundamentalisme per definitie een terroristische dreiging?

De andere wang

De term christenfundamentalisme vindt zijn wortels in een beweging van bijbelgetrouwe theologen in Amerika die in het verleden tegenover de oprukkende vrijzinnigheid de 'fundamentals', de fundamentele onopgeefbare waarheden van het Evangelie formuleerden. De basis daarvan is het geloof in de Bijbel als het geïnspireerde, onfeilbare en unieke Woord van God, dat absoluut gezag heeft over alle gebieden van het leven. Daar kunnen meer vrijdenkende theologen heel anders over denken en de wereld kan het als bedreiging ervaren. Het Romeinse rijk ervoer het Evangelie ook al als bedreiging, maar dat had met de invloed van haar boodschap te maken en beslist niet met een dreiging van geweld. In tegendeel. Wie Christus' woorden letterlijk neemt (en het letterlijk nemen van Gods Woord wordt vaak als fundamentalisme geduid) en Hem navolgt in Zijn voorbeeld, kan nooit terrorist worden. Die volgeling accepteert het lijden, keert de andere wang toe, heeft zijn vijanden lief, doet goed aan wie hem haten.

Letterlijk

Zeker, er zijn uitzonderingen, zoals een christen die meende op grond van zijn Bijbelse geloof een abortusarts te moeten vermoorden, maar zulke daden worden niet door het Evangelie gerechtvaardigd of geïnspireerd. Integendeel. Zulk geweld wordt door Christus radicaal afgewezen. En daarin staat het christenfundamentalisme recht tegenover moslimfundamentalisme. Want wie de koran letterlijk neemt en volgt, komt uit bij haat van de vijand en geweld tegen andersdenkenden. Jammer genoeg heeft conservatief christendom in de VS zich vooral gerelateerd aan de agenda van conservatief rechts, en krijgt daardoor een agressief karakter. Maar is het dan nog wel fundamenteel christendom?

Cultuurchristenen

Anders Breivik maakt in zijn manifest duidelijk wat voor soort 'christen' hij is. Hij onderscheidt 'religieuze christenen' en 'cultuurchristenen'. Hij stelt: 'Als je een persoonlijke relatie met Jesus Christus en God hebt, dan ben je een religieus christen. Ik zelf en velen zoals ik hebben niet zozeer een persoonlijke relatie met Jesus Christus en god. We geloven echter in Christendom als cultureel, sociaal en moreel platform. Dat maakt ons christenen.' Hij schrijft daarbij dat 'een meerderheid van zogeheten agnosten en atheïsten in Europa culturele conservatieve christenen zijn zonder dat zelf te beseffen'. (uit Breiviks manifest 'A European declaration of independence', vertaling HF). Hier is geen fundametalistisch christen aan het woord, maar een cultuur 'christen'.

Christendom gekaapt

Breivik kaapt hier het christendom voor politieke doeleinden en dat is de geschiedenis door heel vaak gebeurd. Dat heeft altijd rampzalige gevolgen gehad. Het is een christendom zonder Christus, dat de schijn van religie heeft, maar de kracht en de waarheid ervan ontkent. Cultuurchristendom is het ergste dat een volk kan overkomen. Het geeft een goed gevoel, maar het is een lege huls, zonder waarheid, zonder verlossing, zonder richting, behalve dat het een zekere weg naar geestelijk verval is. Het is de dood voor onze westerse samenleving, zoals het de dood is geweest voor zoveel samenlevingen waar het levende christendom verviel tot een leeg formalisme. Machthebbers hebben door de geschiedenis heen altijd gebruik gemaakt van van dit schijnchristendom om hun doel te bereiken. Maar met het Evangelie heeft het niets te maken. Het kruis, niet de kruistochten, is de essentie van het Bijbelse christelijk geloof.

Intolerant?

Het woord 'fundamentalistisch' heeft een negatieve lading gekregen. Veel christenen mijden die benaming daarom liever ook. Begrijpelijk. Voor velen staat fundamentalisme voor intolerantie. Fundamentele christenen geloven dat Christus de enige waarheid en de weg tot behoud is. Dat wordt als intolerant bestempelt. Het Evangelie is inderdaad exclusief en absoluut, maar tegelijkertijd zachtmoedig. Fundamenteel christelijk geloof is tegen schelden, maar wel voor een duidelijk getuigenis en daar nemen velen aanstoot aan. Het is tegen geweld maar wel voor het spreken van de waarheid, en dat wordt als arrogant ervaren. Het is tegen haat en juist voor het liefhebben van de ander. Zeker, niet iedere fundamentele christen leeft hier altijd naar, maar waar vind je evangelische terroristen?

Het zou goed zijn als politieke leiders hun onwetenheid ten aanzien van fundamentele chistenen erkennen in plaats van simplistisch allerlei conservatieve bijbelgelovige christenen te bestempelen als fundamentalisten en zo onterechte vooroordelen te versterken. Toen na de aanslagen op 11 september en andere terroristische dreigingen uit die tijd, de toemalige burgemeester van Amsterdam Cohen het gevaar van fundamentalistische moslimterroristen probeerde te relativeren en de aandacht van de islam af te leiden, verklaarde hij dat wij ook ‘onze Veluwe hebben’. Hij doelde daarmee op het conservatieve reformatorische deel van de kerk. Dat was niet alleen diepbeledigend, maar ook een misleidende vergelijking. Deze groep mensen is bovenmate gezagsgetrouw. Er gaat van de Veluwe geen enkele terroristische of andere dreiging uit. Hij creëerde een vals vijandsbeeld.

Belachelijk

Bij de officiële herdenking van de aanslagen van 11 september in 2011 zei één van de sprekers dat wat er ontbrak was een duidelijk excuus van fundamentalisten, zowel van islamitische als van christelijke kant. Van islamitische fundamentalisten hoeven ze geen excuses te verwachten, want hun geloof inspireert tot zulke daden. Maar de eis van een excuus van fundamentalistische christenen (wie daar dan ook mee bedoeld mogen worden) is ronduit belachelijk. Er spreekt een antichristelijke tendens uit. Het was een goedkope en slinkse afleidingmanoevre om moslims over de bol te aaien, maar dan wel ten koste van onschuldigen. Echte 'fundamentalische christenen' (wie dat dan ook zijn) hadden niets met de aanslagen te maken. Misschien dat 'cultuur christenen' zover kunnen komen. Breivik bewijst dat.

Fundamentalistisch christendom is per definitie tegen dit soort geweld. Ik groeide op in de pinksterbeweging, die wellicht fundamenteel christelijk genoemd kan worden, waar de Bijbel als absolute norm gehandteerd wordt. Eén van de belangrijke issues in mijn jeugd was 'gewetensbezwaren tegen het dragen van wapens'. Ik denk dat in zulke kringen weinig kans is op terroristische ideeën. Maar de wereld heeft een zondebok nodig. En die rol past de volgeling van Jezus wel. Hij was dat ook. 'In de wereld lijdt gij verdrukking', is de belofte aan ons. Maar we hebben ook de belofte van een heerlijke toekomst. En we zijn bereid te getuigen en te lijden - niet te vechten - om anderen daar ook deel aan te geven.

Dit artikel verscheen eerder in De Oogst, het maandblad van stichting Tot Heil des Volks.