[media]

Steve en Helen zijn goed opgeleid, hebben een prima baan en inkomen. Ze kijken helder uit hun ogen en hebben de regie van hun leven stevig in handen. Ze zijn kritisch en stellen hun grenzen. Hij is manager, zij fysiotherapeute. Hard werken, veel oppasgeregel voor de kinderen, een beetje tijd voor familie en vrienden. Ze zijn laaiend enthousiast over God. Meer dan broeder Normaal. Zij behoren tot het kaliber Extra, Super, Hyper.

Hun collega's en klanten zouden verbaasd opkijken als ze dit stel zouden tegenkomen als ze 'God-doen': hij stuitert, zwiept en schudt, zij soakt uren op de grond en klapt regelmatig dubbel. Ze lachen en brullen in de geest. Ze gaan naar speciale conferenties en bezoeken een gemeente waar elke zondag de beheersbarrières doorbroken worden. Even eruit! Even de regie helemaal uit handen geven! Uit je dak voor Jezus. Chillen met God. Weg uit de alledaagsheid. Geestelijk zijn is vooral bovennatuurlijk!

Waarom vallen moderne, rationele, rijke Eurikanen op dit soort spiritualistische bewegingen met extreme uitingen en ervaringen? Over-geestelijkheid komt vaak voort uit onmacht, vervreemding, behoefte aan compensatie en het onderdrukken van spanningen. Ik probeer een antwoord te geven:

Recht op geluk

• Onmacht en vlucht. Het 'Eurikaans authenticiteitsideaal' van 'Maak je zelf' en 'Realiseer jouw droom!' heeft een overspannen, religieuze lading gekregen. Dit 'recht op geluk' is voor velen een loodzware last. Onbewust voelen mensen zich onmachtig om dit te realiseren en zoeken naar een ontsnapping. Een plek waar de droom - heel even - echt wordt. Het spiritualisme werkt als een brug tussen ideaal en werkelijkheid.

• Vervreemding en de grens opzoeken. In overvloed lijken wij te vervreemden van onszelf en neemt het onbehagen toe. Er ontstaat behoefte naar steeds sterkere prikkels om weer te weten dat je leeft. Zoals in je arm knijpen om te weten dat je het allemaal niet droomt. Dit zogenaamde 'edging' (Engels: edge) uit zich in 'extreme sports', verre reizen, kickbehoefte, extreme seksuele ervaringen, enzovoort. Heftige massa-ervaringen en extase geven je even het gevoel dat alles echt is.

• Reactie en compensatie. Romantiek, mystiek, en spiritualisme zijn tegenbewegingen, of tweelingzusjes van de zakelijke en rationalistische cultuur. Op een of andere manier zoeken wij naar het kind in ons dat dromen en huilen mag, dat irrationeel mag zijn. Het spiritualisme biedt een plek waar je nu eens niet hoeft te studeren, waar intuïtie de status van geestelijk gezag krijgt.

• Onderdrukking en verhulling. De spanning tussen de belijdenis dat Jezus Heer is en de totaal andere culturele werkelijkheid, de spanning tussen de liberale levensstijl en de standaard van het Evangelie, en de spanning tussen waarheidsclaims en de afbrokkelende invloed van christenen en kerk, roepen om oplossing. Spiritualisten onderdrukken en verhullen die spanning door zich in eigen ziel, beleving en groep op te sluiten.

Benny Hinn

Er zijn heel wat factoren die het soloavontuur van Steve en Helen versterken: ze hebben geen last van sociale controle, hun privéleven is gescheiden van het publieke leven, ze zijn via allerlei media verbonden met alles wat zich in de wereld afspeelt en ze hebben geld om een ticket naar een of andere 'happening' te kopen. Factoren die hun spiritualistisch avontuur ook de glans van waarheid en echtheid geven.

In werkelijkheid bewegen zij zich in een (wereldwijd) gesloten en elkaar bevestigende vissenkom. Het zichtbare feit dat duizenden mensen ergens in een zaal uit hun dak gaan, en die happening via allerlei media live overal op aarde gevolgd kan worden, is geen bewijs dat dit ook de hele waarheid van het Evangelie is. Sterker nog: het blijkt een mengeling te zijn van gebakken lucht (psychosociale factoren die voor geestelijk versleten worden), gevaarlijke halve waarheden en geestelijke hele waarheden. Ter illustratie: Als Steve en Helen onder het blazen van Benny Hinn met honderden anderen op de grond vallen, is dat voor hen op dat moment 'de waarheid'. Maar als Benny in een winkelstraat gaat blazen, loopt iedereen gewoon door en komt hoogstens een dame vragen of meneer misschien last heeft van hyperventilatie. Het werkt alleen in Benny's werkelijkheidsballon.

Steve en Helen hebben met dit voorbeeld geen enkele moeite, want ze delen hun beleving op in verschillende dozen: een spirituele God-doos, een carrière-doos, een privé-doos, etc. In de postmoderne beleving is het geen enkel probleem dat je je in de ene doos overgeeft aan de onderbuik en in de andere doos aan het hoofd. Dit 'verdozen' werkt prettig verdovend.

Gelukkige dwaling

Steve en Helen zijn moderne mensen en hun zoektocht is reëel. Zij voelen zich aangetrokken door een spiritualistische geloofsbeleving en menen zo de God van de Bijbel te ontmoeten. God wil en kan hen in die weg ook ontmoeten. Zo kwam Jezus zieken tegemoet met genezingswonderen, om hen te brengen bij de diepste kern: verzoening met God en navolging.

Al die verschijnselen zouden ook bruggen kunnen zijn naar mensen in een postmoderne en nieuw-heidense samenleving. Even buiten beschouwing gelaten dat er kaf en koren tussen zit.

Het zou ook kunnen zijn dat het spiritualisme een 'gelukkige dwaling' is. Aangetrokken door een illusie, en daardoor toch op zoek gegaan naar het echte, komen Steve en Helen toch nog met de voeten op bijbelse grond.

Niet dat dit soort gelukkige dwalingen of bruggen daarmee plotseling geestelijk of van God zijn, maar God zou ze kunnen gebruiken. Ik geloof ook niet dat je een gelukkige dwaling in oprechtheid kunt verdedigen. Maar een starre afwijzing van al dit soort verschijnselen blijft nogal eens steken in het zoeken van tegenbewijsteksten en biedt vaak geen antwoord op de gevoelde behoeften van Steve en Helen ('felt needs' tegenover 'real needs'). Vaak wordt ook geen oplossing gevonden voor de knelpunten die ik hierboven genoemd heb: onmacht, vervreemding en spanning.

Verrassend evenwicht

• De Heilige Geest richt ons op de voorrang van het woord en het oor, boven andere uitingen en zintuigen, als weg om God te kennen en gered te worden (Ef. 1:13) Ons geloof is door het horen, het horen is doordat iemand gesproken heeft (Rom. 10:14). De deur naar bijbels geestelijk kennen is door het gezaghebbend Woord en het antwoord van de belijdenis. Wie omgeblazen wordt door een woordeloze leider, kan door alles vallen, en blijft uiteindelijk liggen.

• Bijbelse waarheid speelt het geestelijke (sacrale) niet uit tegen het aardse (profane), maar belijdt dat Jezus Christus Heer is over het hele leven!

• Alle verwarring en vervreemding wordt opgelost in de waarheid van de aanwezigheid van Jezus Christus, overal waar twee of drie in Zijn Naam bijeen zijn, en Hem belijden als Heer.

• De weg van liefde en waarheid (Ef. 4:15), waarop christenen van elkaar leren, soms geen antwoorden hebben, het grondig oneens zijn, maar elkaar wel vasthouden, is het wonder van de gemeente. Het is ook de positieve betrokkenheid tussen gemeente en boven-, inter- of buitengemeentelijke bedieningen, conferenties, informatie etc. Herders en priesters hebben apostelen en profeten nodig, en omgekeerd.

Spiritualisme is die vorm van geestelijk leven die de ziel als allesbeheersend uitgangspunt kiest, met voorbijgaan of negeren van de Bijbel, de traditie, de breedte van de kerk, de liturgie en de context.

Tijdens de Nadere Reformatie in de zeventiende eeuw sprak men over 'De gelukkige Doolinge'. Daarmee werd bedoeld dat iemand die beweert tot bekering te zijn gekomen, maar dat in feite uit eigen kracht deed, misschien toch zo in de nabijheid van het Evangelie komt dat hij door God gegrepen kan worden. Zo heeft de illusie toch de weg bereid naar de werkelijkheid.

Dit artikel verscheen eerder in De Oogst, het maandblad van stichting Tot Heil des Volks. Klik hier voor een abonnement of een gratis proefabonnement.