Het gebeurt niet vaak dat religieuze leiders uit de joodse en de christelijke gemeenschap met elkaar in gesprek gaan. In het verleden vonden gedwongen disputaties plaats, die als doel hadden het christelijke gelijk te bewijzen. Tegen die achtergrond is het bijzonder dat in onze tijd regelmatige ontmoetingen plaatsvinden tussen joden en christenen.

Zulke ‘dialooggesprekken’ hebben een slecht imago. Omwille van de vrede zouden echte vragen uit de weg worden gegaan. Dat dat niet helemaal klopt, bewijst het ongewone ‘gesprek’ dat zich de afgelopen jaren ontspon tussen de Amerikaanse rabbijn Neusner en paus Benedictus XVI over de persoon van Jezus Christus. Zowel de rabbijn als de paus schreven met respect over elkaar, maar draaiden niet om hun overtuigingen heen. Neusner schreef in 1993 het boekje ‘A Rabbi talks with Jesus’ en legde daarin uit waarom hij Jezus als persoon wel indrukwekkend vond, maar Hem toch niet zou volgen. Benedictus voelde zich door Neusner uitgedaagd. In ‘Jezus van Nazareth’ uit 2007 reageerde de paus uitvoerig op de argumenten van de rabbijn. Verrassend genoeg bleken de wegen van beide godsdienstige leiders uiteen te gaan rond het thema vrijheid en verantwoordelijkheid.

Neusner

Als orthodoxe jood en als wetenschapper heeft Neusner veel contact met christenen. Zijn interesse in de persoon van Jezus werd erdoor gewekt. In zijn boekje stelt hij zich voor dat hij aanwezig was toen Jezus zijn Bergrede uitsprak. Neusner vraagt zich af hoe Jezus’ uitleg van de Tora op hem zou zijn overgekomen. Wat zou hem hebben geraakt, verbaasd of geïrriteerd? Welke vragen zou hij Jezus hebben gesteld? De rabbijn gaat soms opvallend ver in zijn waardering van Jezus’ onderwijs. Met instemming hoort hij Jezus de regels over moorden, echtbreken en valse eden uitleggen. Neusner zegt zelfs dat hij door dit onderwijs een beter persoon is geworden!

Toch zit hem voortdurend ook iets dwars. Met stijgende verbazing merkt Neusner dat Jezus hem als individu aanspreekt en niet zozeer als deel van de gemeenschap, het huis van Israël. Waarom verbazing? Omdat Neusner steeds meer het gevoel krijgt dat Jezus mensen uit die gemeenschap weghaalt als Hij hen vraagt radicaal voor Hem te kiezen. Dat komt het meest naar voren in de oproep om je vader en moeder te verlaten en achter Hem aan te gaan (Mat. 10:34-37). Voor Neusner is dit het tegengestelde van wat God in het Oude Testament leerde, namelijk de verantwoordelijkheid voor je familie en gezin, voor ouders en kinderen. De regels van de Tora zijn er om het dagelijks leven te van de gemeenschap te heiligen, zo leert het jodendom. Volgelingen van Jezus laten zich echter alleen door Zijn woord leiden en kunnen de concrete voorschriften daardoor geheel anders interpreteren of zelfs terzijde zetten, concludeert Neusner. Op hem komt de roep tot navolging over als een verleiding om concrete geboden van de Tora te overtreden. In zijn boek beschrijft Neusner hoe hij na het horen van de Bergrede met overtuiging naar huis terugkeert om er het gewone leven op te pakken. De vrijheid ten opzichte van de Tora is voor hem ondenkbaar.

Benedictus

De vragen die Neusner aan het christelijk geloof stelt zijn uitdagend. Eeuwenlang heeft de kerk geleerd dat met de offerdood van Jezus de mensheid is bevrijd van de noodzaak de wet in al zijn details na te leven. De laatste decennia is echter de kennis van het Jodendom toegenomen. We hebben ontdekt dat de Tora vooral bedoeld is als richtingwijzer, niet als middel om heil te verwerven. Maar ook op de houding van Jezus en Paulus ten opzichte van de Tora is nieuw licht gevallen. De vroege kerk blijkt veel minder afstand te hebben genomen van het jodendom en de Tora dan vaak wordt gedacht. De discussies die we in het Nieuwe Testament vinden over de Tora zijn zelfs alleen maar te begrijpen met voldoende kennis van het jodendom van die tijd.

Dat alles wekte mijn nieuwsgierigheid naar de reactie van de paus op Neusner. Hoewel ik uiteindelijk teleurgesteld werd in diens antwoord aan de rabbijn, moet gezegd worden dat Benedictus met waardering en respect over de joodse stem schrijft. Als christenen kunnen we veel leren van de gehoorzaamheid van joden aan het Woord van God, zegt hij. Toch draait hij er niet omheen als hij over Jezus’ relatie tot de Tora spreekt. Benedictus beaamt wat Neusner vermoedde, namelijk dat Jezus een radicaal nieuwe interpretatie van de Tora heeft gegeven. De enige reden dat Hij dat kon doen lag in Zijn Goddelijke natuur. De paus beaamt eveneens dat Jezus nauwelijks over de gemeenschap sprak, zoals Neusner al aangaf.

Dit betekent echter niet dat het christelijke geloof geen boodschap zou hebben aan de verantwoordelijkheid van mensen voor sociale verbanden. Benedictus legt uit dat het heil van God door Jezus is verbreed tot alle volken. Tegelijk kwam er een bepaalde vrijmaking van de letter van de wet. Het geloof in Jezus brengt wel degelijk verantwoordelijkheid voor de gemeenschap met zich mee, maar mensen zijn nu vrij om daar zelf invulling aan te geven in politiek en samenleving. Deze vertaalslag is niet meer voorgeschreven en moet in verschillende tijden en omstandigheden opnieuw gemaakt worden. Volgens de paus zijn daarbij de aanbidding van de ene God en de naastenliefde, te vinden in de Tora, richtinggevend.

Onbehagen

Wat me aan de reactie van Benedictus verbaasde, was dat daarin geen enkele poging te bespeuren is om Jezus als jood dichter bij Zijn volk en traditie te brengen. In een interview met de Israëlische krant Ha’aretz merkte Neusner op dat de paus geen echt antwoord had weten te geven op zijn opmerking dat Jezus zich blijkbaar boven de Tora stelde. Die opmerking van Neusner kan ik me wel voorstellen. Benedictus versterkt de indruk dat Jezus en de Tora tegenover elkaar staan en we als mensen bevrijd moeten worden van de regels van de wet. Daar schuilt een negatieve kijk op de Tora achter.

Wat op mij persoonlijk altijd weer indruk maakt is de joodse gedachte dat de concrete voorschriften een middel zijn om het dagelijks leven te verbinden met God. De manier waarop je leeft is immers een spiegel van je geloof. Maar het doen of laten van concrete dingen kan andersom leiden tot hernieuwd geloof. Vrijheid kan daarom niet zonder Tora. In een cultuur waarin vrijheid niet gekoppeld is aan verantwoordelijkheid lijkt me dat een bijzonder belangrijk geluid.

Foto: Paus Benedict XVI begroet rabbijn Jacob Neusmer en zijn vrouw (Washington, 2008) - BARD COLLEGE

Dit artikel is eerder verschenen in De Oogst, editie februari, het maandblad van Tot Heil des Volks.