In de Europese gemeenschap bestaan momenteel ernstige financiële problemen. Dit komt doordat landen zich garant stelden voor onbetrouwbare overheden. Wellicht waren deze moeiten voorkomen, wanneer men had geluisterd naar de wijsheden die Spreuken meedeelt over onverantwoorde borgstelling.

Borgstelling komt in alle tijden en culturen voor. Hierbij verplicht iemand zich om de schuld van een ander over te nemen, wanneer hij niet aan zijn betalingsverplichtingen kan voldoen. In de Bijbel wordt borgstelling op zichzelf niet verworpen. Het bijbelboek Spreuken gebruikt echter afwijkende taal door zich herhaaldelijk tegen dit verschijnsel te verzetten (Spr. 6:1-5; 11:15; 17:18; 20:16; 22:26-27; 27:13). Er wordt onder andere gezegd dat wie borg is voor de naaste, zichzelf geen rust mag geven en om ervoor te zorgen daar zo snel mogelijk onderuit te komen (Spr. 6:4). Wanneer iemand zo dom is geweest om zijn kleed – het laatste stuk bezit dat men uit handen geeft! – als borg beschikbaar te stellen, kunnen anderen dit eigendom beter op voorhand wegnemen (Spr. 27:3).

Gevaren

De teksten in Spreuken houden verband met de naïviteit van de borg. Argeloosheid wordt daar opgevat als een risico, omdat een naïeveling geen besef heeft van de gevaren van het leven. Een voorbeeld van de risico’s van borgstelling vinden we in het apocriefe boek Sirach, waar wordt opgemerkt dat hierdoor velen in de vernieling zijn geholpen (Sir. 29:17a). Er bestaan blijkbaar onbetrouwbare mensen die argelozen verleiden voor hen borg te staan. Ze beloven terug te betalen, maar daar komt in de praktijk niets van terecht. Wanneer de schuldenaar zijn belofte niet nakomt, is degene die voor hem garant staat, overgeleverd aan de schuldeiser. Wanneer de borg zo naïef is geweest zijn bezit beschikbaar te stellen, bestaat een reëel risico dat hij alles kwijt is en dat hij als slaaf verkocht wordt. Hij geeft zich daarmee over aan de macht van de schuldeiser. De argeloze zal sowieso moeten leren dat mensen geneigd zijn tot het kwade (Jer. 17:9) en dat anderen daarom vooral op hun eigenbelang letten.

Ondoordacht

We moeten in het geval van de teksten in Spreuken in de gaten houden om welk soort borgstelling het gaat. Het accent ligt daar op ondoordachte borgstelling, wat inhoudt dat het ook mogelijk moet zijn om op een verantwoorde wijze voor je naaste op te komen (vgl. Gen. 43:9; Joz. 2:14). We kunnen stellen dat Spreuken niet in algemene zin ingaat op de kwestie, maar vooral over ondoordachte borgstelling spreekt.

Open

De leervraag die ten grondslag ligt aan de teksten over borgstelling is: Hoe kan een jongere minder argeloos worden? In recente studies over Bijbelse persoonlijkheidsvorming wordt aangegeven dat Spreuken wegen wijst om mensen van hun argeloosheid af te helpen. Dat doe je door open te staan voor wat God en je onderwijzers te zeggen hebben (Spr. 1:7-8). Die open leerhouding brengt op termijn verandering in je teweeg. Je ontwikkelt sensitiviteit en vermogen om te analyseren. Als je als mens Bijbels onderricht ontvangt, leer je om niet alleen op jezelf, maar ook op je omgeving gericht te zijn. Oriëntatie naar buiten leert je om mensen en situaties beter in te schatten. Geleidelijk ga je dan verkeerde motieven doorzien. Zulke eigenschappen heb je niet vanzelf, maar zijn vrucht van een levenslang ontwikkelingsproces. Als gevolg van toegenomen inzicht, ga je zorgvuldig en voorzichtig handelen. Je doorziet mensen en laat je niet meer bij de neus nemen.

Mensenkennis

Deze woorden uit Spreuken zijn actueel, want argeloosheid vormt ook nu een groot gevaar. Mensen kunnen zich nog steeds ondoordacht garant stellen voor anderen en grote sommen geld kwijtraken. In de christelijke wereld zijn soms ook kapitalen door argeloosheid in bodemloze putten gestort. Het is belangrijk om goed in te schatten voor wie je dingen doet. Wanneer je niet zeker bent van iemands motieven en kwaliteiten, zul je terughoudend moeten zijn met leningen of borgstelling. Je kunt je bezit erdoor verliezen. Jij belandt in de goot en degene voor wie je borg staat is met de noorderzon vertrokken. We leren hieruit dat je niet goed borg kunt staan voor de ander, als je over onvoldoende mensenkennis beschikt.

Betrouwbaar?

Borgstelling gebeurt niet alleen tussen personen, maar ook tussen landen. In Europa worden we pijnlijk geconfronteerd met een schuldencrisis, die mede veroorzaakt is door het feit dat er teveel argeloosheid was. Landen stellen zich garant voor elkaar zonder na te gaan of de natie waarvoor men in noodsituaties opkomt, echt betrouwbaar is. Het gaat niet alleen om naïeve landen, ook Westerse christenen zijn jarenlang zo argeloos geweest zich veilig te wanen in kapitalistische structuren. Zo zijn nu vele miljarden verdwenen en worden tallozen in ellende gedompeld. De meest kwetsbaren zijn hierbij de eerste slachtoffers. Hoeveel zouden personen en landen winnen, wanneer ze zich opnieuw laten vormen door Bijbels onderwijs!

Barmhartigheid

Op grond van de zojuist geuite woorden zou je bijna vergeten dat barmhartigheid de centrale Bijbelse opdracht is. In Hebreeën 7:22 wordt Jezus Zelf als Borg voorgesteld. Hij ging zover dat Hij Zijn leven gaf voor onbetrouwbare mensen. In Zijn zelfovergave zet Christus voorzichtigheid opzij en sterft voor onrechtvaardigen. Christenen worden ook opgeroepen tot barmhartigheid. Het betekent dat er een keuze gemaakt wordt om de schijnbaar dwaze weg van barmhartigheid te gaan. Men leent dan zonder rente, zonder iets terug te ontvangen (Luc. 6:35). In het besef dat je risico loopt, ben je toch beschikbaar voor ondankbare en kwaadwillige mensen.

Wanneer we de lessen uit Spreuken betrekken op de oproep tot barmhartigheid, leren we dat je niet handelt als naïeveling, maar als iemand die de risico’s kent en er toch voor kiest om te geven. Je bent dan geen argeloos mens, maar een realist die toch geeft. Het eerste type is een speelbal van de omgeving en het tweede een vrij mens die slechte mensen doorziet en toch liefheeft. De weg van de zelfopoffering is dan een weloverwogen keuze, die uiteindelijk leidt tot verheerlijking van God en tot zegen voor de naaste. Het is een spannende weg, waarbij we getroost worden door de zekerheid dat Christus met ons is.

Dit artikel verscheen eerder in De Oogst, editie februari, het maandblad van Tot Heil des Volks.