In Genesis 39 lezen we dat Jozef als slaaf wordt meegenomen naar Egypte. Hij krijgt een vooraanstaande positie in het huishouden van Potifar, maar nadat Potifars vrouw hem zonder succes heeft geprobeerd te verleiden, wordt hij in de gevangenis gegooid. Wanneer je deze bekende geschiedenis nauwkeurig bestudeert, valt op hoe knap dit verhaal is opgebouwd.

Volgens Genesis 39:1 zijn het de Ismaëlieten die Jozef aan Potifar verkopen. Maar Genesis 37 verhaalt dat de broers van Jozef hem aan Midianitische mannen meegaven die op weg waren naar Egypte. Sommige rabbijnse commentaren menen dat Jozef door de Midianieten werd doorverkocht aan de Ismaëlieten. Uit de context blijkt echter dat het om dezelfde groep gaat. Het komt vaker voor dat in Genesis personen en plaatsen dubbele namen dragen. We komen de berg Sinaï en Horeb tegen en de schoonvader van Mozes heet de ene keer Jethro en de andere keer Jeruel. De reden waarom men soms voor de ene naam en dan weer voor de andere naam kiest, is niet duidelijk. Het hoort wel bij de Hebreeuwse manier van vertellen om verschillende namen te gebruiken.

Jozef komt in het huis van Potifar terecht. Eerst was hij de lievelingszoon, nu de slaaf. We zijn altijd geneigd om zijn ellendige positie te benadrukken, maar het is opvallend dat het gezien de omstandigheden niet slecht gaat met Jozef. Indirect wordt steeds terugverwezen naar de dromen van Jozef. Daarin droomde hij dat zijn vader, moeder en broers zich eenmaal voor hem zullen buigen. Dit zien we ook in het huis van Potifar, waar hij de hoogste positie krijgt die voor een slaaf maar mogelijk is.

Voorspoedig

Jozef ervaart in het huis van Potifar de zegen van God. De HERE was met Jozef, zodat hij voorspoedig was. Als Potifar dat ziet, maakt hij hem hoofd van zijn huishouding. In de Hebreeuwse tekst van Genesis 39:1-6 wordt het woord ‘alles’ (kol in het Hebreeuws) vijf keer herhaald. Potifar gaf alles wat hij had in de hand van Jozef, met uitzondering van het brood dat hij at. Mogelijk worden daarmee zijn privézaken bedoeld.

De HERE deed alles wat Jozef ondernam gelukken. Niet alleen maakte God hem voorspoedig, maar Hij zegende het huishouden van Potifar omwille van Jozef. De belofte aan Abram, dat God een ieder zegent die hem en zijn nageslacht zal zegenen (Gen. 12:3) wordt zo in Jozefs leven realiteit. Niet alleen was Jozef in alles wat hij deed voorspoedig, hij had ook zijn uiterlijk mee. Hij leek op zijn moeder Rachel, van wie wordt gezegd dat ze schoon van gestalte en schoon van uiterlijk was (Gen. 29:17). Hetzelfde wordt van Jozef gezegd, die goedgebouwd en een knap uiterlijk had. Zij zijn daarmee de enige personen in het Oude Testament die op deze wijze worden beschreven.

Hoveling van Farao

Potifar was een hoveling van Farao. De oudere woordenboeken vertalen dit woord voor hoveling (saries in het Hebreeuws) als ‘eunuch’. Het woord saries leidt men namelijk af van een Babylonisch woord dat vaak als ‘eunuch’ wordt vertaald. Zo heb ik wel eens deze uitleg gehoord: omdat Potifar eunuch was, voelde zijn vrouw zich aangetrokken tot de knappe jongeman Jozef.

Om een aantal redenen is dit echter niet waarschijnlijk. Eunuchen werden in het oude Nabije Oosten gebruikt om de harems van de vorst te bewaken. Potifar was echter niet alleen getrouwd, hij was ook het hoofd van de lijfwacht (in het Hebreeuws sar hattabachiem, letterlijk ‘het hoofd van de slachters’). Hij was dus belast met de veiligheid van Farao. Je zou hem daarom het hoofd van de Egyptische Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) kunnen noemen.

Vanuit de geschiedenis weten we dat mensen met een dergelijke positie beslist niet fijnbesnaard of zachtzinnig waren. Dit verklaart eveneens dat Potifar een gevangenis onder zijn beheer had. Zo kon hij Jozef zonder enige vorm van proces in de gevangenis gooien. En het maakt duidelijk waarom Jozef juist in deze gevangenis later de schenker en de bakker van de Farao zou ontmoeten, die beschuldigd waren van een halsmisdaad tegen de Farao. Tot slot is het helemaal niet zeker dat er eunuchen in het oude Egypte voorkwamen.

Ook de vrouw van Potifar, wiens naam verder niet wordt genoemd, was Jozef opgevallen. Zij wil een seksuele verhouding met hem aangaan en beveelt hem: ‘Lig bij mij.’ Op dit korte bevel, waarvan je mag verwachten dat er veel meer aan vooraf is gegaan, volgt een lang verweer van Jozef. Jozef legt uit waarom hij hieraan geen gehoor wil geven. Als hij bij Potifars vrouw zou gaan liggen, zou hij Potifar bedriegen die hem in alles vertrouwt, zo legt hij uit. Maar bovenal zou hij een groot kwaad begaan en een grote zonde tegen God.De vrouw van Potifar blijft aanhouden, maar Jozef geeft niet toe. Het gevolg is bekend: als Jozef en de vrouw van Potifar alleen zijn, wil ze hem dwingen met haar naar bed te gaan. Jozef ontsnapt met achterlating van zijn mantel en zij manipuleert de situatie zo dat Jozef de schuld krijgt. Potifar gelooft zijn vrouw en laat Jozef zonder vorm van proces in de gevangenis gooien.

Veel zegen

Hoewel Jozef hierdoor nog dieper op de maatschappelijke ladder zakt, laat God hem niet in de steek. Dit wordt sterk benadrukt in dit bijbelgedeelte. Het eind van dit hoofdstuk is haast een herhaling van het begin: ‘En de HERE was met Jozef; Hij bewees hem genade en deed hem de genegenheid van de overste der gevangenis winnen.’ Zo krijgt Jozef de hoogste positie die voor een gevangene mogelijk is. De overste van de gevangenis vertrouwde alle werkzaamheden die daar gedaan moesten worden aan Jozef toe, omdat God met hem was. Al wat hij verrichtte, deed de HERE gelukken. Hoewel Jozef heel veel zegen van God ervaart, is hij daarin niet passief. Omdat hij weerstand biedt aan de verleiding, komt hij in de gevangenis terecht, maar zo zou hij later de hoogste positie krijgen die voor een Egyptenaar mogelijk is: onderkoning van Farao.