Begin oktober 2011 overleed Steve Jobs, medeoprichter en topman van het technologiebedrijf Apple. Hij stond bekend om zijn creativiteit en uitzonderlijke kwaliteiten op het gebied van communicatie en marketing. Steve Jobs heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de revolutie in de computertechnologie.

Rituele proporties

Als Apple, het bedrijf van Jobs, nieuwe producten lanceerde als de iPad of de iPhone, stonden overal ter wereld mensen urenlang in de rij om een exemplaar te bemachtigen. Hoewel Jobs zelf een sobere uitstraling had, namen de reacties op zijn dood rituele proporties aan. Onder de kop ‘Knielen met de iPhone in de hand’ meldde NRC Handelsblad op 6 oktober, dat het Apple-hoofdkantoor een bedevaartsoord wordt. Een andere reactie luidde dat ‘de wereld onmetelijk veel beter is dankzij Jobs’. Niet iedereen die de situatie in deze gebroken wereld volgt, zal die stelling beamen en die persoonsverheerlijking gaat mij dan ook te ver. Wel illustreren de reacties treffend hoe groot de invloed van de computer is op individu en samenleving.

Het valt niet te ontkennen dat de computer ons veel voordelen heeft gebracht. Er kunnen echter ook kritische kanttekeningen bij worden geplaatst. De een vindt dat computertechnologie wereldburgers dichter bij elkaar brengt, bijvoorbeeld door nieuwe media, en zelfs een bijdrage leverde aan processen als de Arabische lente. De ander maakt zich zorgen over machtsconcentratie, computercriminaliteit, misbruik van informatie en toenemende druk op fundamentele grondrechten.

Spanningsveld

Sinds de introductie van computertechnologie is er een groeiend spanningsveld tussen de voor- en nadelen. Dit zal ik met een praktijkvoorbeeld illustreren. Op 25 maart 2002 was ik als gastspreker uitgenodigd voor een bijeenkomst van het Nederlands Biometrie Forum, die werd gehouden in het Landelijk Selectie- en Opleidingsinstituut Politie te Zutphen. Op mij rustte de taak de ethische gevolgen van moderne identificatiesystemen op basis van biometrie en chiptechnologie te schetsen. Het was een half jaar na ‘nine-eleven’ en de wereld verkeerde nog in shock. De ‘Oorlog tegen Terreur’ was net begonnen en privacy moest het op alle fronten afleggen tegen veiligheid. Bepaald geen gunstig klimaat om aan ambtenaren, forensische experts en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven uit te leggen dat er de nodige grondwettelijke kanttekeningen te plaatsen zijn bij gebruik van computertechnologie.

De ontmoeting met dit selecte gezelschap was een unieke kans om, naast de ethische aspecten, ook te verwijzen naar mijn levensbeschouwing. Zo was ik in de gelegenheid uit te leggen dat in het Bijbelboek Openbaring hoofdstuk 13 al wordt gewaarschuwd voor een universeel totalitair systeem, waarbij burgers kunnen worden uitgesloten van het economische verkeer. Ook kon ik verwijzen naar de geschiedenis, bijvoorbeeld de holocaust. Die tragedie kon plaatsvinden mede dankzij een effectieve persoonsregistratie, waardoor Joden konden worden uitgeselecteerd en afgevoerd naar de vernietigingskampen.

Leermoment

Tijdens informele contacten na afloop was er gelegenheid om met de deelnemers van gedachten te wisselen over het onderwerp relevante bijbelgedeelten, zoals het boek Ester (Ester 3:6-15). De presentatie leverde voor mij ook een leermoment op, dat mij tot op heden is bijgebleven. Een van de aanwezigen legde mij vanuit zijn ervaring schrijnende situaties voor. Hij was jarenlang werkzaam geweest in Azië. Door het ‘eenkindbeleid’ van de Chinese regering en het gebrekkige bestuur in veel Aziatische landen, zijn daar de afgelopen jaren miljoenen kinderen geboren die niet in bevolkingsregisters staan geregistreerd. Die kinderen zijn daardoor officieel naamloos en rechteloos en komen vaak terecht in mensenhandel en prostitutie. Hij voerde aan dat de inzet van computertechnologie bij de bevolkingsboekhouding en moderne identificatiesystemen, dergelijke misstanden en schendingen van mensenrechten kan bestrijden. Daarin moest ik hem gelijk geven.

Sindsdien ben ik mij bewuster geworden van de dilemma’s en nog zorgvuldiger geworden bij het uiten van mijn visie. Ik realiseer mij ten volle dat computertechnologie ook grote voordelen biedt. Dagelijks plukken we er de vruchten van, bijvoorbeeld op het gebied van efficiency, bestuur, medische diagnostiek en genetisch onderzoek. Dat neemt niet weg dat er zwaarwegende nadelen zijn, die het wenselijk maken het proces kritisch te volgen. Kritiek die wel goed moet worden onderbouwd met praktijkvoorbeelden of objectieve en controleerbare bronnen.

Cyberaanvallen

De tijd dat kritiek op de computerisering van de samenleving was voorbehouden aan enkelingen, zoals bevlogen burgerrechtenactivisten en behoudende christenen, is allang voorbij. Onder druk van de praktijk hebben de massamedia die rol overgenomen en daarmee de scepsis van de vroege klokkenluiders bevestigd.

Anno 2011 worden we bijna dagelijks via de media gewaarschuwd voor cyberaanvallen door hackers (computerinbrekers), slecht beveiligde overheidssites, pinpasfraude en identiteitsfraude. Het Landelijk Elektronisch Patiëntendossier (EPD) kwam maar niet van de grond, omdat de veiligheid van dit systeem, boordevol gevoelige informatie, niet kon worden gewaarborgd. De oprichting van een centrale databank met biometrische paspoortgegevens, werd onlangs afgeblazen vanwege veiligheidsrisico’s. Een terecht besluit, want in tegenstelling tot een wachtwoord kan een ‘gestolen’ biometrisch kenmerk niet worden vervangen. Identiteitsfraude met biometrische kenmerken kan een slachtoffer dan ook jarenlang achtervolgen. Ondanks de kritiek en het toenemende aantal excessen zet de computerrevolutie onverminderd door.

Cloud computing

Een betrekkelijk nieuwe ontwikkeling is cloud computing (cloud = wolk). Dat betekent dat een persoon, overheid of bedrijf gebruik maakt van ict-voorzieningen via het internet waarvoor betaald wordt. Daarbij gaat het om bijvoorbeeld hardware, software en gegevens. Opslag van gegevens in externe datacentra bestond overigens al, maar cloud computing zou weleens de nieuwe trend kunnen worden.

Voordelen zijn er op het gebied van efficiency en kostenbesparing. Voorstanders stellen dat een groot databestand ook beter te beveiligen is dan vele ‘losse’ bestanden. Of dat echt zo is, moet de praktijk leren. Voor de beveiliging ben je in grote mate afhankelijk van de aanbieder van cloud-diensten en de veiligheid van het internet. Wordt zo’n enorm bestand (de wolk) toch gekraakt, dan kan de schade immens zijn. Daar zijn al voorbeelden van. Als reactie zal het beleid ten aanzien van computerveiligheid worden aangescherpt, maar dat zal weer ten koste gaan van de privacy van de burger. Hier komt bij dat concentratie van gegevens misbruik en manipulatie kan stimuleren. We zullen nog afhankelijker worden van systemen die internationaal en zelfs mondiaal functioneren. Kortom, meer globalisering en dat is reden genoeg om ook vanuit profetisch perspectief waakzaam te blijven. In de toekomst komen we ongetwijfeld op dit onderwerp terug.